iΒ. Τα πρέπει στη θεωρία και στην πράξη

Το κεφάλαιο καλύπτει 2 θέματα:

1. Η διχάλα ανάμεσα στις αξίες και την καθημερινή ζωή.
2. Οι ανθρώπινες συμπεριφορές σχηματίζουν συνήθως το ίδιο μωσαϊκό.

1. Η διχάλα ανάμεσα στις αξίες και την καθημερινή ζωή.

Το «πρέπει» – δηλαδή τις αξίες – το χρησιμοποιείς κάθε μέρα. Αν όχι ως οδηγό, σίγουρα ως κριτήριο. Όταν λες λ.χ. ότι αυτή φέρθηκε σαν γαϊδούρι, σημαίνει ότι την κρίνεις με την αξία που λέγεται «αμοιβαιότητα», και τη βρίσκεις λειψή. Διότι αν της φέρεσαι σωστά, «πρέπει» κι αυτή να φέρεται σωστά· αλλιώς είναι γαϊδούρι. Οι αξίες λοιπόν – αμοιβαιότητα, ισότητα, ου κλέψεις κλπ – είναι πυξίδες που δείχνουνε το «πρέπει». Θα ήθελες όλοι ν’ακολουθούν την πυξίδα, κι εσύ μαζί· αλλά μπορεί και να μην την ακολουθήσεις, αν έτσι το φέρουν τα πράγματα. Τα πράγματα! Δηλαδή ένα στρίμωγμα, ένας πειρασμός, ένα πάθος. Διότι αλλιώς μιλάς για τις αξίες κι αλλιώς τις εφαρμόζεις, αν ζοριστείς. Όχι πάντα, κι όχι όλοι. Όμως η εμπειρία της ζωής λέει πως πρέπει να το περιμένεις.

Η διχάλα είναι το άνοιγμα της γωνίας, ανάμεσα στην πυξίδα και την κίνηση. Ανάμεσα σ’αυτά που λέω ότι κάνω, και σ’αυτά που κάνω. Σκέψου πώς το’πε ο προσεκτικός δάσκαλος ή ο παπάς: «να κάνεις όπως λέω, όχι όπως κάνω».

Συνειδητά, λίγοι πάμε αντίθετα στις αξίες. Κάνεις πως τις τηρείς, έστω κι αν τις καταργείς στην πράξη. Κρατάς τα προσχήματα. Παίζεις ρόλο, δείχνεις κάτι που δεν είσαι. Αρκετοί σκέφτονται, «μισώ την ισότητα, δεν θέλω δικαιοσύνη, ζητώ προτίμηση». Αλλά δεν θα το πουν έτσι κυνικά. Ξέρουμε λοιπόν πως η διχάλα είναι κάτι φυσικό, αλλά έχουμε δυσκολία να το παραδεχτούμε. Προτιμάς να είσαι υποκριτής αντί για κυνικός. Ευτυχώς. Μην ξεχνάμε πως και η ευγένεια είναι ένα είδος διχάλας: «Ω, πολύ χαίρομαι που σε βλέπω!»

Αλλά η διχάλα στηρίζει και την εκμετάλλευση. «Ου κλέψεις» (η αξία). Όμως είσαι κόμμα, θες λεφτά. Εκβιασμοί, δώρα, μίζες, ομόλογα. «Ου φονεύσεις» (η αξία). Όμως νοθεία σε τρόφιμα, φάρμακα, κι ανταλλακτικά μαϊμού για τ’αεροπλάνα. Εκεί, αν είσαι μάστορας, χρησιμοποιείς μια διπλή διχάλα για να κρύβεις τον κυνισμό σου. Πρώτα, λες ότι ζητάς το καλό του άλλου, ή του συνόλου. Κι ύστερα, εφαρμόζεις τυπικά μιαν αξία που είναι υπεράνω υποψίας, λ.χ. νόμο, δημοκρατική διαδικασία κλπ. Μιάς και τηρείς τα προσχήματα, μπορείς να στριμώξεις τον καθένα, δίχως να τού δίνεις πάτημα να σε πει ούτε υποκριτή ούτε κυνικό. Για παράδειγμα:

Νόμος – λυπάμαι, δεν μπορώ διότι έτσι γράφει ο νόμος.
Συμφωνία – τι να σου κάνω, αφού υπέγραψες σύμβαση.
Δημοκρατία – έγινε δημοκρατικά.
Ομαδικότης – εδώ δουλεύουμε ομαδικά.
Ευθύνη – έχουμε ισολογισμό εταιρικής ευθύνης.

2. Οι ανθρώπινες συμπεριφορές σχηματίζουν συνήθως το ίδιο μωσαϊκό.

Τις αξίες τις εκφράζουν οι κανόνες όπως λ.χ. οι Δέκα Εντολές που τις παρέλαβε ο προφήτης Μωυσής απο τον ουρανό. Είναι ηθικές εντολές που λένε στους ανθρώπους πώς να φέρονται, πυξίδες. Λ.χ. «ου φονεύσεις»: σεβάσου τη ζωή του άλλου. «Ου κλέψεις»: σεβάσου και την ιδιοκτησία του. Κατόπιν οι άλλοι μεγάλοι μονοθεϊσμοί, του χριστιανισμού και του ισλάμ, φέραν τις δικές τους αξίες, όπως το «αγαπάτε αλλήλους» και την υπακοή στον Θεό («ισλάμ» σημαίνει υποταγή). Κι ήρθαν κατόπιν οι φεουδαρχικές αξίες. Οι αστικές αξίες. Οι ρομαντικές αξίες. Κι ύστερα, οι μεγάλες ιδεολογίες φέραν τις δικές τους: ο διαφωτισμός την ελευθερία, ο σοσιαλισμός την ισότητα, ο φασισμός την υπακοή. Και παραλείπουμε εδώ την άλλη πλευρά του κόσμου, με αξίες όπως αυτές του κονφουκιανισμού ή του βουδισμού.

Κάποιος που ακούει για τόσες πολλές αξίες, ίσως βγάλει ένα αφελές συμπέρασμα, ότι «όλα είναι σχετικά». Και πράγματι, θα δει πυξίδες που δείχνουν προς αντίθετες πορείες. Αλλά στάσου λίγο πιο έξω απο το κουβάρι. Κλείσε τ’αυτιά σου, να μην ακούς τι λένε, και άνοιξε τα μάτια για να βλέπεις τι κάνουν. Τότε θα δεις, ότι ενώ στα λόγια υπάρχει μια τεράστια ποικιλία, στην πράξη οι συμπεριφορές είναι πάνω-κάτω οι ίδιες. Διότι τελικά, τις αξίες τις ορίζει το συναίσθημα, «το έλεος και ο φόβος», όπως θα δούμε πιο κάτω. Γι’αυτό, όλοι που μελετούν την ανθρώπινη συμπεριφορά – ανθρωπολόγοι, λογοτέχνες, νευροεπιστήμονες – βλέπουν το ίδιο περίπου μωσαϊκό, διότι το σχηματίζουν σχεδόν πάντα οι ίδιες ψηφίδες.

Ας πάρουμε για παράδειγμα την ψηφίδα «δικαιοσύνη», κι ας δούμε πώς πλάθουμε την αντίληψη γι’αυτήν. Θα είχαμε αντίληψη για τη δικαιοσύνη αν δεν υπήρχε αδικία; Η εμπειρία λοιπόν της αδικίας, γεννά την ανάγκη για δικαιοσύνη: ζητάμε οι νόμοι να είναι ίδιοι για όλους κι οι δικαστές να είναι δίκαιοι. Η εμπειρία μάς δείχνει και κάτι άλλο: πως οι νόμοι λειτουργούν πιο ευνοϊκά για τους πιο ισχυρούς. Έτσι, σχηματίζουμε μια ρεαλιστική αντίληψη για τη δικαιοσύνη: ότι είναι κάτι πολύτιμο, αλλά οι νόμοι δεν εφαρμόζονται πάντα δίκαια. Οπότε μπορεί το νόμιμο να μην είναι δίκαιο.

Βλέπουμε έτσι, ότι έχουμε κάποιες βασικές αξίες και μαζί, την εμπειρία για το πώς λειτουργούν στην πράξη. Άρα και το πώς να φερθούμε. Το σχήμα είναι λοιπόν το εξής: εμπειρία => αντίληψη. Είναι απλό και ισχύει για την κάθε ψηφίδα. Ας τις πάρουμε με τη σειρά.

Ιεραρχία. Η εμπειρία δείχνει πως τις πυραμίδες τις δημιουργεί παντού το θέλω της κυριαρχίας. Εσυ είσαι σε κάποιο σκαλοπάτι. Άρα αντίληψη: δέχεσαι ή δεν δέχεσαι αυτή την κυριαρχία και κινείσαι αναλόγως.

Προστασία. Η εμπειρία δείχνει πως η ζωή είναι συνήθως πόλεμος. Καθώς ο πιο ισχυρός κυνηγά το συμφέρον του, μπορεί να σε βλάψει – ακόμα και άθελά του. Άρα αντίληψη: να έχεις τρόπους για να προστατευτείς.

Οι αντιλήψεις που ακολουθούν, έχουν σχέση με το θέμα «προστασία», που είναι το κύριο ζητούμενο για τους πιο πολλούς.

Δικαιοσύνη. Η εμπειρία δείχνει παντού αδικία. Αυτός που αδικεί, στηρίζεται στη νομιμότητα ή στο δίκαιο του ισχυροτέρου. Άρα αντίληψη: αν δεν βρεις το δίκιο σου νόμιμα, να το βρεις με άλλον τρόπο.

Κοινότητα. Η εμπειρία δείχνει πόσο είμαστε φθαρτοί κι απροστάτευτοι. Αυτό συμφέρει σε όποιους θέλουν τους ανθρώπους να είναι ποίμνιο. Άρα αντίληψη: να ανήκεις σε κάτι μεγαλύτερο απο τον εαυτό σου.

Εγρήγορση. Η εμπειρία δείχνει ότι παντού παίζουν θέατρο. Οι πιο ισχυροί σκηνοθέτες ζητούν να δεχτείς την αυθεντία και τις καλές προθέσεις τους. Άρα αντίληψη: δεν αρκείσαι σε όσα σού δείχνουν. Η αναζήτηση του καλυμμένου πίσω από το προφανές, αποτελεί φρόνηση.

Δίνοια. Παντού στρίμωγμα. Σε πιέζουν να δεχτείς ότι τα πράγματα είναι άσπρο/μαύρο, ναι/όχι, μαζί μας/εχθρός μας. Σε στριμώγνουν αντίθετες απαιτήσεις, εξ ίσου πιεστικές, που μπορεί να είναι ασυμβίβαστες: ένας πόθος κι ένα καθήκον, ή ένα καθήκον κι ένα συμφέρον, ή ένα συμφέρον και μια εκδίκηση. Άρα αντίληψη: δεν είναι μια η συνείδηση· μπορεί να είναι δυο, η καθεμιά με το δίκιο της. Αυτή η «δίνοια» αναστέλλει την εσωτερική σύγκρουση. Σού επιτρέπει να παραμένεις σε κατάσταση εσωτερικής ανακωχής, μέχρι κάποια τύχη ή ανάγκη να επιλέξει – εκείνη – τη λύση.

Αυτές τις ψηφίδες λοιπόν, τις ζούμε στο πετσί μας. Είναι δεμένες με την ηθική και τη μεταφυσική μας: δηλαδή τους κανόνες του ορθού και του λάθους, και την αντίληψη για το σκοπό της ζωής μας. Αποτελούν, δηλαδή, το δικό μας «κοινό τόπο».

Άν αυτός ο «κοινός τόπος» είναι δικός σου και δικός μου, τότε μιλάμε την ίδια γλώσσα, ανήκουμε στο ίδιο «εμείς», στην ίδια αντίληψη για τον κόσμο και για τη θέση μας σ’αυτόν.

Όμως όλοι δεν έχουμε τις ίδιες αντιλήψεις. Κάτι που είναι για μένα φυσικό κι αυτονόητο, μπορεί να είναι για σένα ξένο κι ενοχλητικό. Μπορεί να’μαστε γείτονες, αλλά να μη ζούμε στον ίδιο «κοινό τόπο».

Οπότε, τι γίνεται όταν δυο διαφορετικοί «κοινοί τόποι» ζητάνε να ελέγχουν τον ίδιο χώρο;

Για παράδειγμα, κάποιες θρησκείες λένε πως η γυναίκα είναι κατώτερη απο τον άνδρα, δεν έχει τα ίδια δικαιώματα, κι ούτε πρέπει τα κορίτσια να πηγαίνουν σχολείο. Αυτά πίστευε κάποτε και ο δικός μας «κοινός τόπος». Όμως με τον χρόνο άλλαξε, και θεωρούμε πως τώρα έγινε πιο δίκαιος. Ίσως τότε κάποιος πει πως «όλα είναι σχετικά»: αν θέλουν να είναι τα κορίτσια τους αγράμματα, τότε σεβάσου το, είναι δικαίωμά τους. Όμως εμείς λέμε ότι κάνουν λάθος: το σχολείο είναι δικαίωμα για το κάθε παιδί. Οι αρχές μας σ’αυτό το θέμα είναι ασυμβίβαστες· δεν υπάρχει μέσος δρόμος. «Αυτοί» κι «εμείς» συνυπάρχουμε· αλλά δεν ζούμε στον ίδιο «κοινό τόπο».

Εδώ δεν έχουμε διχάλα, αλλά σύγκρουση αρχής. Η διαφορά δεν είναι ανάμεσα σ’αυτό που δείχνει η πυξίδα, και σ’αυτό που κάνουμε. Εδώ, η κάθε πυξίδα κοιτάζει σ’άλλον ορίζοντα.

—–