iΓ. Πώς να γνωρίσεις τον εαυτό σου;

Το κεφάλαιο καλύπτει 3 θέματα:

1. Η βαρετή αλήθεια: είμαστε μέτριοι κι ασήμαντοι.
2. Η φυγή ταϊζει την πείνα για διάκριση.
3. Την ξέρεις, τη μεταφυσική σου;

1. Η βαρετή αλήθεια: είμαστε μέτριοι κι ασήμαντοι.

Το καλοκαίρι η Ντάπια στις Σπέτσες γεμίζει παρέες, εκατοντάδες νεα παιδιά. Έτσι που τα βλέπεις, είναι δύσκολο να πιστέψεις ότι, εξ ορισμού, τα μισά είναι κάτω απο τον μέσον όρο. Κι αν τους ρωτήσεις, «μήπως είσαι κάτω απο τον μέσον όρο», κανείς δεν θα το παραδεχτεί. Εδώ βοηθά η πονηριά της γλώσσας. Λέμε ότι κάποιος είναι μέτριος ή πετυχημένος, σαν να μην υπάρχει ενδιάμεση σκάλα, η μέση κατάσταση όπου είμαστε οι πιο πολλοί. Έτσι, μάς επιβάλλουν ως αυτονόητο πως η μετριότητα σημαίνει αποτυχία. Το ίδιο και στη σχολική βαθμολογία, όπου δεν λέμε μέτριο τον κανονικό, αλλά τον κακό μαθητή. Στη σκάλα των βαθμών, η περιοχή του κανονικού δεν βρίσκεται στη μέση. Η μετάβαση απο το «καλό» στο «κακό» δεν γίνεται σταδιακά αλλά απότομα, στη μέση της σκάλας, δηλαδή στη δήθεν «βάση» που διαχωρίζει την αποτυχία απο την επιτυχία.

Κι όμως η μετριότητα είναι ο κανόνας, το κανονικό. Οι μέσοι άνθρωποι είμαστε η πλειοψηφία. Αυτό συμβαίνει εξ ορισμού· αν συγκρίνεις τις ικανότητες, η στατιστική θα δείξει μια καμπύλη με σχήμα καμπάνας, όπου οι πιο πολλοί είμαστε στο κέντρο. Λίγοι θα’ναι πολύ πάνω, και λίγοι πολύ κάτω. Αλλά κάνε την καμπύλη με τις προσδοκίες και θα δεις πως όλοι είμαστε πολύ πιο πάνω. Όμως αυτή η αλήθεια είναι βαρετή κι ενοχλητική.

Παράλληλα, συμβαίνει και κάτι άλλο. Ο κόσμος, το σύμπαν, αδιαφορεί για σένα όπως και για τον πιο σπουδαίο άνθρωπο. Τι τον νοιάζει, αν ζεις ή αν δεν ζεις. Κάτι γίνεται κάποια στιγμή και το παίρνεις χαμπάρι. Τότε λαχταράς να σε προσέξει, ν’αφήσεις ένα σημάδι, για να πεις «ήμουν κι εγώ εδώ». Είναι η τραγική διάσταση του κόσμου, που θα τη δούμε πιο κάτω.

Σε κανέναν δεν αρέσει να είναι μέτριος κι ασήμαντος. Πώς να βγεις απο τον κανόνα; Θες ν’ αποτελείς εξαίρεση, ζητάς μιαν άλλη αλήθεια μυστική, κρυμμένη, γοητευτική. Σίγουρα υπάρχουνε πιο μακριά, εκεί που δεν πάνε οι πολλοί, στην Ινδία, στο Θιβέτ, στους Ορφικούς και τον Πυθαγόρα. Θες ν’ακούς για κρυμμένες συνταγές, κάποια αποκάλυψη, μόνο για τους εκλεκτούς. Τέτοια ξεχωριστά κι εξαίρετα φώτα, τα προσφέρουν κάθε λογής αγωγιάτες, γκουρού και δάσκαλοι πνευματικοί. Κι έτσι η απλή κι αντιπαθής αλήθεια χάνεται ανάμεσα στα όμορφα και φωνακλάδικα.

Εδώ είναι πολλές οι συνταγές φυγής και πρόθυμοι οι δασκάλοι.

2. Η φυγή ταϊζει την πείνα για διάκριση.

Η ανάγκη για διάκριση είναι ένα απο τα πιο βασικά «θέλω» του ανθρώπου, που τα είδαμε στην αρχή. Αλλά ενώ το «θέλω τροφή» είναι μια φυσική πείνα που κάποια στιγμή χορταίνει, το «θέλω διάκριση» είναι μια ψυχική πείνα με άπατο στομάχι. Και όπως η ανάγκη για τροφή δημιούργησε τον αντίστοιχο κλάδο βιομηχανίας, έτσι και η ανάγκη για διάκριση στηρίζει κι αυτή μια τεράστια βιομηχανία. Αυτή κάνει το παν για να ερεθίζει την βουλιμία και ν’αυξάνει την εξάρτηση. Την ενοχλεί αν είσαι κανονικός άνθρωπος. Σ’ενθαρρύνει να είσαι ανικανοποίητος, αχόρταγος, να νιώθεις στέρηση αν δεν έχεις τα προϊόντα της. Το ρούχο, το αυτοκίνητο, το ρολόι, οι διακοπές, το εστιατόριο, η σχολική τσάντα του παιδιού: όλα σχεδιάζονται για λένε «ιδού πώς είμαι καλύτερος». Εδώ η σκάλα της διάκρισης σού επιτρέπει να ξεχωρίζεις απο τους αποκάτω και να κάνεις πως δεν ζηλεύεις τους αποπάνω.

Η κατανάλωση μπορεί ν’αφορά και «πνευματικά» προϊόντα. Εκεί δεσπόζουν άλλες φίρμες, όπως λ.χ. ο Πωλ Γκωγκέν που συνιστά Θεοσοφία, οι Μπήτλς που ρουφάνε Μαχαρίσι, κι οι σελέμπριτυς που προτιμούν το Άγιον Όρος. Εδώ φτιάχνουν σκάλες πνευματικής διάκρισης, για να ξεχωρίζουν οι πιο φωτισμένοι απο τους λιγότερο.

Μια άλλη λύση είναι να συγκρίνεις τον εαυτό σου μ’αυτούς που είναι πιο χαμηλά. Ευκαιρίες βρίσκεις παντού στις πόλεις και στα χωριά, τα ταξίδια και την εργασία. Αποκλείεται να μη βρεις μια καλή θέση, σε κάποια σκάλα περιφρόνησης. Δεν έχει σημασία αν η σκάλα υπάρχει μόνο στη φαντασία, όταν κάνεις τον επαναστάτη για να κοιτάς αφ’υψηλού τους αστούς. Αντί για σκάλα μπορεί να είναι μια πόρτα, όπως στο νυχτερινό κέντρο με τον άγγελο-πορτιέρη που ξεδιαλέγει τους εκλεκτούς.

Όλες αυτές οι «λύσεις» είναι διέξοδοι φυγής.

Εκτός απο την εξής, που θέλει θάρρος: να είσαι ειλικρινής με τον εαυτό σου, να δεχτείς τη μετριότητά σου, να παραδεχτείς πως σ’ενοχλεί κι ότι αναζητάς πώς μπορείς να διακριθείς· αλλά όχι με απάτη κι αυταπάτη. Τέτοιοι τρόποι διάκρισης – δίχως φυγή – υπάρχουν. Θα τους δούμε στο τέλος.

3. Την ξέρεις, τη μεταφυσική σου;

Πλάι στα δικά σου θέλω είναι και τα θέλω των πραγμάτων, δηλαδή τα πειράματα που κάνει η τύχη με τους ανθρώπους. Τι σχέση έχεις με το σεισμό ή τον πόλεμο, το νοσοκομείο, το θάνατο, το βαρύ κι αναπάντεχο συμβάν; Είναι όλα τους πράγματα που συμβαίνουν στους άλλους, που τα κοιτάς στις ειδήσεις και στις δραματικές ταινίες. Τέτοια βιώματα, δεν θες να τα νιώσεις στο πετσί σου. Αλλά τα θες ως συγκινήσεις που σού θυμίζουνε το διχασμό σου. Διότι απο τη μια, θες να ζεις στο σήμερα, σαν το σπουργίτι, να μην ξέρεις τι κακό σε περιμένει. Κι απο την άλλη, θες να κοιτάς πιο πέρα, να βλέπεις την τραγική όψη της ζωής, το θέλω των πραγμάτων που ανατρέπει το θέλω των ανθρώπων.

Έτσι, καθώς κοιτάς τηλεόραση, κάνεις θες δεν θες ό,τι κάνουν κι οι φιλόσοφοι: κεντάς τη μεταφυσική σου· δηλαδή το νόημα της ζωής, το σκοπό του κόσμου και τη θέση σου σ’αυτόν. Κεντάς με τα δυο νήματα που – σύμφωνα με τον Αριστοτέλη – δένουν την αρχαία τραγωδία: το έλεος και το φόβο. Το έλεος που σε βάζει στο πετσί του παθόντος, και το φόβο για ό,τι μπορεί εσύ να πάθεις. Η οθόνη φέρνει κάθε μέρα ένα νεο τραγικό ήρωα, που τον χτυπά η συμφορά, και σού θυμίζει πως αυτός θα μπορούσε να είσαι εσύ – χτύπα ξύλο! Αυτά τα νήματα σού δείχνουν την κοινή μας μοίρα, όπως τη θυμίζει η νεκρώσιμη ακολουθία: είδον τα οστά τα γεγυμνωμένα και είπον. Άρα τις εστι, βασιλεύς ή στρατιώτης, ή πλούσιος ή πένης, ή δίκαιος ή αμαρτωλός;

Τέτοια συναισθήματα, έλεος και φόβος, πλάθουν τα ηθικά σου κριτήρια. Με αυτά κρίνεις αν κάποιος φέρεται σωστά. Είναι η ρίζα της ηθικής, που στηρίζεται στον κόσμο των ανθρώπων. Έτσι μπορεί κάποιος, ακόμα κι αν αγνοεί τη θρησκεία, να φέρεται πιο ενάρετα απο πολλούς που θρησκεύονται εντατικά.

Απο όλα τα ηθικά συστήματα, η τραγική αντίληψη της ζωής, είναι το πιο διακριτικό. Αυτή η αντίληψη δεν ζητά να πείσει. Είναι μια προσγειωμένη ηθική που δεν έχει ανάγκη απο θρησκεία. Στηρίζεται στη γνώση πως από το μηδέν ερχόμαστε, στο τίποτε καταλήγουμε, κι όμως μπορούμε εμείς οι φθαρτοί κι ατελείς, να δίνουμε στον κόσμο νόημα και στη ζωή σκοπό. Να ζούμε ήρεμοι πάνω στην άβυσσο. Βαριά η γνώση, αντίδοτο στην αυταπάτη, και σοβαρεύει τους ανθρώπους. Αυτή την αντίληψη, κανείς δεν τη διεκδικεί, αλλά πολλοί τη διδάσκουν. Ορίστε μερικοί: Εκκλησιαστής και Όμηρος. Θουκυδίδης κι Ευριπίδης. Σέξπηρ και Ντοστογιέφσκυ. Ιερώνυμος Μπος και Γκόγια. Ντωμιέ και Μπρέγκελ. Καβάφης και Έλιοτ. Παπαδιαμάντης και Καμύ. Μαχφούζ και Γιουρσενάρ.

Την τραγική γνώση της ζωής, δεν την έχουν όλοι. Πολλοί ζουν αδιάφοροι κι αμέριμνοι. Κι άλλοι πολλοί την αρνούνται συνειδητά, ζητάνε ένα άλλο σύμπαν, πιο ζεστό: αντί για την άβυσσο, υπάρχει ένας πατέρας πανίσχυρος που αν τον υπακούς θα σε αμείψει. Οι θρησκείες του Γιαχβέ, του Χριστού και του Μωάμεθ, η μια μετά την άλλη, λένε πως η μοίρα δεν είναι κοινή για όλους· κάποιοι θα προτιμηθούν. Για να τις τελειοποιήσουν, εμφανίζονται νέοι κήρυκες της σωτηρίας, που φτιάχνουν τις δικές τους πυραμίδες: Χαρεντίμ, Αναμορφωτές, Ορθόδοξοι, Καθολικοί, Κόπτες, Μαρωνίτες, Μορμόνοι, Αγγλικανοί, Ευαγγελιστές, Σουνίτες, Σιίτες. Σε μάς τους Έλληνες, το δόγμα των Χριστιανών Ορθοδόξων λέει πως οι νεκροί θ’αναστηθούν και πως θα γίνει διαλογή των καλών απο τους κακούς. Ενώ η λαϊκή σοφία λέει πως μια είναι η ζωή και τέρμα:

Δώσ’ του δώσ’ του δώσ’ του πέρα, δώσ’ του φουστανιού σου αέρα
δώσ’ του δώσ’ του και ας πάει, τούτη η γη θε να μας φαει
Τούτη η γη με τα λουλούδια, τρωει νιους και κοπελούδια
Τούτη η γη που την πατούμε, ούλοι μέσα θε να μπούμε

Πρόσεξε μια σημαντική διαφορά. Στις μεταφυσικές που τις υποστηρίζουν οργανωμένες εκκλησίες, η καθεμιά τους ζητά να πείσει με το δικό της «Πιστεύω», που την ξεχωρίζει απο τις άλλες. Ενώ η τραγική αντίληψη του κόσμου, είναι μια απλή μεταφυσική, που δεν έχει κάποιο δόγμα, για να το προστατεύει απο τη νοθεία, και που μπορεί να συνυπάρχει με οποιαδήποτε θρησκεία. (Αυτή η αντίληψη δεν είναι κατ’ανάγκη άθεη. Ίσως υπάρχει Θεός, ίσως και όχι· η κάθε θρησκεία Τον περιγράφει αλλιώτικο. Αν υπάρχει, ξέρει να πώς να με κρίνει· δεν έχει ανάγκη τη γνώμη τρίτων. Κι αν δεν υπάρχει, μάς λείπει· αλλά δεν θα φερθώ αλλιώτικα απ’ό,τι ήδη φέρομαι.)

Την τραγική αντίληψη του κόσμου την περιγράφει, καλύτερα από τα λόγια, ένα έθιμο. Δες τι κάνουν τα παιδάκια στις Σπέτσες κάθε 1η Σεπτεμβρίου στην παραλία του Αγίου Μάμα. Φτιάχνουν αυτοσχέδια καραβάκια από ξύλο, φελιζόλ και πλαστικές μπουκάλες και τα στολίζουν με σημαίες και λουλούδια. Πάνω τοποθετούν τα κεριά. Καθώς σουρουπώνει, τα παιδιά ανάβουν τα φιτίλια κι αφήνουν τα καραβάκια να τα πάρει το κύμα. Νυχτώνει και βλέπεις πάνω στη θάλασσα να τρεμοσβύνουν άπειρες φλογίτσες, μέχρι που χάνονται στο σκοτάδι. Αυτό το έθιμο αποτυπώνει τον κύκλο της ζωής, τον ίδιο κάθε χρόνο, μέσα στον πιο μεγάλο κύκλο. Τώρα φέρνεις τα παιδιά σου, και μετά θα φέρνουν αυτά τα παιδιά τους. Κι ύστερα θα χαθεί κι η δική σου φλογίτσα μακριά στο κύμα. Είναι μια αντίληψη πιο παλιά κι από τις θρησκείες. Την εκφράζει μια απλή εικόνα: όλες οι φλογίτσες μαζί στην ίδια θάλασσα. Αυτή την εικόνα της κοινής μας μοίρας, αυτό το μελαγχολικό σύμπαν, οι πιο πολλοί το δέχονται, δίχως αυταπάτες. Όμως κάποιοι δεν το αντέχουν· λαχταρούν να μη σβύσει ποτέ το δικό τους κεράκι. Απο όλα τα θέλω της διάκρισης, είναι το πιο απελπισμένο: ζητάνε να εξαιρεθούν απο την κοινή μας μοίρα.

—–