iiΑ. Τα κριτήρια της τάξης

Το κεφάλαιο καλύπτει 4 θέματα:

1. Μικρή ιστορία του κόσμου.
2. Η αδιάκοπη τραμπάλα της ιστορίας.
3. Τα χειρότερα και τα καλύτερα.
4. Ο κύκλος και το βέλος της ιστορίας.

.

1. Μικρή ιστορία του κόσμου.

Στα φυτά και στα ζώα ό,τι επικρατεί είναι φυσικό· κανείς δεν λέει πως η φυλλοξέρα αδικεί τ’αμπέλι, πως η παλαμίδα αδικεί τη γόπα. Έτσι ήταν αρχικά και στους ανθρώπους: γεννιόσουν σε μια φυσική πυραμίδα και δεχόσουν τη θέση σου – άρχοντας ή υποτελής – ως αυτονόητη. Όμως αυτό που είναι φυσικό στα ζώα, το μεγάλο ψάρι να τρώει το μικρό, σταδιακά φάνηκε αφύσικο σε κάποιους ανθρώπους. Είπε ένας μια μέρα στον άλλο: «Σεβάσου με. Μαζί γεννιόμαστε, μαζί πεθαίνουμε· δεν είναι σωστό να με κάνεις ό,τι θέλεις.»

Μέχρι τότε, αυτό που ήταν σωστό ή λάθος, το ορίζαν οι φαραώ κι οι βασιλιάδες. Αυτοί νομοθετούσαν· αλλιώς για την αυλή τους, κι αλλιώς για τους άλλους. Δεν είχαν τον ίδιο νόμο για όλους. Όμως πριν 25 περίπου αιώνες, ήρθε μια νεα αντίληψη, η ισονομία. Διατυπώθηκε για πρώτη φορά εδώ, στην Ελλάδα, στη γλώσσα που ακόμα μιλάμε. Άνθρωποι σαν κι εμάς, είπαν κάτι πρωτάκουστο: δεν είμαστε όλοι ίδιοι, αλλα πρέπει να έχουμε όλοι τα ίδια δικαιώματα. Όχι να έχουν κάποιοι περισσότερα, επειδή τα κληρονόμησαν, ή με το έτσι θέλω. Τις αποφάσεις που μάς αφορούν όλους, να τις παίρνουμε όλοι μαζί. Τους ηγέτες να τους κληρώνουμε ή να τους εκλέγουμε. Το ζητούμενο ήταν ξεκάθαρο: να φτιάξουμε νέους θεσμούς για ισότιμους ανθρώπους.

Η προσπάθεια άνθισε και μετά μαράθηκε. Η Ρώμη νίκησε την Αθήνα. Αντί για ψυχαγωγία με Ευριπίδη κι Αριστοφάνη, ο κόσμος ζητούσε λιοντάρια και μονομαχίες μέχρι θανάτου. Επικράτησαν άλλες ηθικές αξίες. Όμως δεν ξεχάστηκαν οι ελληνικές αντιλήψεις. Πρώτο, ότι τα αχαλίνωτα θέλω μάς βλάπτουν όλους, διότι φέρνουν την τυραννία ή τη δημαγωγία. Δεύτερο, πως οι κανόνες πρέπει να είναι ίδιοι για όλους κι ο Νόμος πάνω απ’ όλους. Τρίτο, το κράτος να είμαστε εμείς: να ελέγχει τους ισχυρούς και να υπηρετεί την κοινωνία.

Αργήσανε να επιστρέψουν, αυτές οι αντιλήψεις, στο κέντρο της πολιτικής. Για πολλούς αιώνες, οι πυραμίδες συνέχισαν να δεσπόζουν, με επικεφαλής το θέλω για κυριαρχία κι ανάδειξη: μονάρχες, ολιγαρχίες, πολέμαρχοι, αυτοκράτορες, κατακτητές. Κανόνας τους, η παντοδυναμία του αφέντη κι η υποταγή των άλλων. Η κοινωνία να υπηρετεί την εξουσία. Αυτό κράτησε τόσο πολύ, και σε τόσους τόπους, που το νομίζανε για νόμο της φύσης. Στο μεταξύ, δοκιμάστηκαν κι άλλες ιδέες, όπως η αγάπη. Απέναντι στην τυραννία της πυραμίδας, ο Χριστιανισμός, έφερε μια επαναστατική πρόταση: αγαπάτε αλλήλους. Ζητούσε ν’αντιμετωπίζουμε την τυραννία με το καλό, με την αγάπη. Ήταν κάτι νεο, που δεν είχε δοκιμαστεί ως τότε. Το όργανο αυτής της διδασκαλίας ήταν η Εκκλησία. Δηλαδή: ξεκινάμε με μια καλή πρόθεση (την αγάπη) και την υλοποιούμε μ’ένα θεσμό (εκκλησία) που τον διαχειρίζονται επιστάτες (ιερείς, επίσκοποι κι αρχι-επίσκοποι). Όμως αυτή σταδιακά, από όργανο έγινε αυτοσκοπός. Διότι με τον επίσκοπο, συμβαίνει ό,τι και με τον κάθε επιστάτη: κατι τον οδηγεί – ένα «κάτι» που το εξετάζουμε εδώ – μια φαγούρα λοιπόν τον οδηγεί να βλέπει τις ανάγκες του ως πιο σημαντικές από το σκοπό που υπηρετεί – είτε λέγεται εκκλησία είτε λέγεται πολιτεία. Έτσι γίνεται η εκτροπή: αλλάζουν τις προτεραιότητες, στενεύουν τον ορίζοντα, και βάζουν το σκοπό να υπηρετεί τα μέσα.

Οι παλιές ιδέες της δικαιοσύνης ξανάρχονται γύρω στο 18ο αιώνα, με το Διαφωτισμό: Γιατί οι ολίγοι να τυραννούν τους πολλούς; Με ποιό δικαίωμα; Πολλοί τις σκέφτονται, λίγοι τολμούν και τις διαδίδουν. Οι βασιλιάδες τους εκτελούν και τους φυλακίζουν, οι δεσπότες τους αφορίζουν. Αλλά ενώ παλιά, αυτές οι ιδέες υπήρχαν μόνο ανάμεσα στους Έλληνες, τώρα απλώνονται σ’Ευρώπη κι Αμερική. «Οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι αλλά παντού είναι δούλοι» λέει ο Ρουσώ. Αυτό είναι ένα νέο αυτονόητο, που συγκρούεται με τα παλιά. Οι νέες ιδέες του Διαφωτισμού, αλλάξαν τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Από εκεί που όλα σου ήταν φυσιολογικά, έγιναν ανυπόφορα. Έτσι δεν είχαν ξεκίνησει κι οι πρώτοι Χριστιανοί;

Σημείωσε λοιπόν τη δύναμη της ιδέας. Αλλάζει τον τρόπο που βλέπεις τον κόσμο, τα αυτονόητα. Εσύ, ποιανών ιδέες κουβαλάς; Αν κάποιος ελέγχει τα αυτονόητά σου, δεν χρειάζεται ούτε απειλές ούτε ζόρισμα για να κυριαρχεί.

Το 1776 οι υπήκοοι του Άγγλου βασιλιά στην Αμερική τον κάνουν πέρα και βγάζουν δικό τους κοινοβούλιο. Δεκατρία χρόνια μετά, ξεσπά η Γαλλική Επανάσταση. Ανατρέπει την πυραμίδα της μοναρχίας με το σύνθημα «ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα». Τα παλιά αυτονόητα σβύνουν· ανήκεις πια στον εαυτό σου. Η παλιά συνείδηση έλεγε «συμμορφώσου». Η καινούργια λέει «είσαι ελεύθερος». Οι Έλληνες διώχνουν τους Τούρκους και μετά, μπροστά στα αυθαίρετα θέλω του δικού τους βασιλιά, τού επιβάλλουν σύνταγμα για να λογαριάζει και των άλλων τα θέλω. Το 19ο αιώνα η Ευρώπη μπαίνει σε νέα τροχιά. Μετά την Ελληνική, έρχονται κι άλλες επαναστάσεις: εθνικές επαναστάσεις που ζητούν ελευθερία, πολιτικές που ζητούν δημοκρατία, και κοινωνικές που ζητούν ισότητα· δηλαδή τις τρεις μεγάλες υποσχέσεις του Διαφωτισμού.

Στην Ευρώπη ανατέλλει μια νέα εποχή. Έτσι που εξαπλώνεται η πρόοδος, ξενοιάζουμε, νιώθουμε πως είναι πια μονόδρομος. Περιμένουμε πως ο κόσμος θα πηγαίνει από το καλό στο καλύτερο, και πως θα έχουμε πια, παντού, κοινωνίες με «ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα». Γεννιούνται νεα εθνικά κράτη. Οι μοναρχίες αποκτούν κοινοβούλια, ελευθερία κι ισονομία. Μια νεα αντίληψη αντιστοιχεί στη νεα εποχή: η εξουσία υπηρετεί την κοινωνία, και όχι το αντίστροφο. Φτιάχνουμε νέους θεσμούς, ώστε η κοινωνία να διορίζει τους επιστάτες, που θα φροντίζουν τα συμφέροντά της· και να τους απολύει αν δεν το κάνουν. Δηλαδή τα κοινοβούλια, τα κόμματα, τις εκλογές.

Αυτή τη μεγάλη αλλαγή, τη συνοδεύει μια νεα ζύμωση: είναι η βιομηχανική επανάσταση, με τα εργοστάσια και τη μαζική παραγωγή. Χτίζονται νέες πυραμίδες, αυτό που ονομάσαμε «καπιταλισμό». Οι πυραμίδες του καπιταλισμού δεν παράγουν μόνο βιομηχανικά προϊόντα. Παράγουν και μια νεα μορφή κυριαρχίας ανάμεσα στη βάση και την κορυφή της πυραμίδας. Την κυριαρχία, άλλοι την καταγγέλλουν κι ζητούν να την εξαλείψουν.

Την καταγγέλλουν οι μεγάλοι λογοτέχνες του 19ου αιώνα, όπως ο Ντίκενς (που έγραψε τη «Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» για να δείξει την κοινωνική αδικία) ή ο Μπαλζάκ (που θυμίζει, στα βιβλία της «Ανθρώπινης Κωμωδίας», ότι πάντα ο ισχυρός χρησιμοποιεί το Νόμο για να καταπατεί τον απροστάτευτο). Οι σοσιαλιστές προσπαθούν ν’ ανατρέψουν την αδικία. Κερδίζουν την εξουσία σε πολλές χώρες και εφαρμόζουν τις ιδέες τους στην πράξη. Για ένα διάστημα, πολλοί είχαν πεισθεί πως αυτό το νεο πείραμα του σοσιαλισμού για κάτι καλύτερο, θα έδειχνε το δρόμο για όλες τις κοινωνίες. Όμως κατέρρευσε, κι αυτή την κατάρρευση τη δεχτήκαν με χαρά, οι άνθρωποι που ζούσαν στον σοσιαλισμό. Το αυτονόητο που δεσπόζει σήμερα, είναι ότι ο συνδυασμός καπιταλισμού και δημοκρατίας είναι το καλύτερο, ή τουλάχιστον το λιγότερο επικίνδυνο καθεστώς. Είναι πράγματι;

2. Η αδιάκοπη τραμπάλα της ιστορίας.

Έτσι βλέπουμε δυο μεγάλες δυνάμεις να κινούν την ιστορία σαν τραμπάλα: η ορμή για κυριαρχία και η ανάγκη για προστασία απο αυτήν.

Στη μια πλευρά, είναι οι λίγοι που ελέγχουν, ψηλά στην πυραμίδα, δραστήριοι και φιλόδοξοι. Ή νωθροί, αλλά κατοχυρωμένοι. Ζητούν να διατηρούν τη θέση τους και ν’ αυξάνουν την εξουσία τους. Ακόμα κι αν τους περιορίζουν οι θεσμοί, το δέχονται τυπικά αλλά όχι ουσιαστικά. Είναι εύστροφοι κι ενεργητικοί: σαγηνεύουν, ζορίζουν, εξαγοράζουν, απορροφούν. Μια ψυχική πείνα του εξωθεί να επιβάλουν την άνιση σχέση εξουσίας, σε κάθε χώρο: οικογένεια, ομάδα, επιχείρηση, κράτος, αυτοκρατορία.

Στην άλλη πλευρά είναι οι πολλοί, χαμηλά στην πυραμίδα, που ζούνε κι αμύνονται. Ζητούν θεσμούς, επικαλούνται ηθικές αρχές. Θέλουν μια θέση στον ήλιο, που τον λέει ο Ελύτης, στο Άξιον Εστί, «της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ». Αν πετύχουν θα’ναι με το ζόρι. Γιατί σχεδόν ποτέ, δεν δόθηκε οικειοθελώς. Διότι παντού ξεπηδά η άνιση σχέση που κινεί την ιστορία.

Έτσι, η πρόοδος είναι ό,τι κάνουν οι υποτελείς για να περιορίζουν την άνιση σχέση, να τη μετριάσουν ή να την ανατρέψουν. Ένας τρόπος είναι το κοινωνικό συμβόλαιο. Οι Αθηναίοι ανάγκασαν την αριστοκρατική μερίδα να πολιτεύεται σύμφωνα με τους κανόνες της δημοκρατίας. Μια μορφή δημοκρατίας, εφάρμοσαν και οι Ρωμαίοι, για ένα διάστημα. Οι Άγγλοι βαρώνοι επέβαλαν στο βασιλιά τη Μάγνα Κάρτα (το «μέγα συμβόλαιο») που περιορίζει την ισχύ του, για πρώτη φορά. Αυτό έγινε το 1215, ενώ στο Βυζάντιο ίσχυε η ρωμαϊκή αρχή princeps legibus solutus, δηλαδή «ο ηγεμόνας δεν δεσμεύεται από τους νόμους». Όταν ο ύστατος κριτής είναι ο αυτοκράτορας, τι κάνεις όταν αυτός σ’αδικεί; Αυτοκράτορες, Σουλτάνοι, Βασιλιάδες… Κι ύστερα σταδιακά, με αιματηρές θυσίες, αποκτήσαμε τα τα κοινοβούλια – κυριολεκτικά, «τα θέλω των κοινών ανθρώπων» – για να νομοθετούν τους κανόνες της εξουσίας.

Αυτή η τραμπάλα ανάμεσα στην εξουσία, και την προστασία απο την εξουσία, ποτέ δεν θα πάψει. Οι υποτελείς προσπαθούν και κάποια ώρα, αλλάζουν τους θεσμούς. Βάζουν επιστάτες· κι αυτοί αλλού φέρνουν αποτέλεσμα κι αλλού εκτρέπονται. Παράλληλα, οι φιλόδοξοι συγκεντρώνουν δυνάμεις. Βρίσκουν νέους δρόμους. Πάντα θ’αναγεννιέται η άνιση σχέση.

3. Τα χειρότερα και τα καλύτερα.

Η ιστορία μάς δείχνει και κάτι άλλο.

Καταγράφει τα χειρότερα και τα καλύτερα των ανθρώπων. Πράγματα για να φρικιάς και πράγματα για ν’αγαλλιάζεις. Αλλά πρόσεξε την εξής διαφορά:

Τα χειρότερα υπάρχουν από την αρχή της ιστορίας κι από νωρίτερα, στους φριχτούς μύθους. Παιδοφαγίες, μητροκτονίες, ανθρωποθυσίες – ό,τι πιο φοβερό κι αποτρόπαιο, υπάρχει από την αρχή. Κι από τότε πάντα ξανάρχεται.

Ενώ τα καλύτερα αργήσαν να φανούν. Κι απο τότε, δεν έπαψαν να δυναμώνουν και ν’απλώνονται. Η πρώτη αναλαμπή, ήταν ίσως στις «Ευμενίδες», όπου ο Αισχύλος βάζει τη δικαιοσύνη πάνω απο την εκδίκηση: δεν αφήνει τις Εριννύες να εκδικηθούν τον Ορέστη, αλλά τον παραδίδει να δικαστεί απο τους ανθρώπους. Δικαιοσύνη, και παράλληλα, ισονομία: την εφάρμοσαν αρχικά οι Έλληνες κι ύστερα από αιώνες, τη διεκδίκησαν οι επαναστάσεις στην Αμερική και στη Γαλλία. Από τότε προχωρά, δυο βήματα μπρος κι ένα πίσω, ώσπου σήμερα να θεωρείται – σχεδόν – ως κάτι αυτονόητο. Σε κάποιους τόπους, η ισονομία υπάρχει στο νόμο αλλά όχι στην πράξη, λ.χ. για τις γυναίκες. Αλλά δεν υπάρχουν πια πολλοί τόποι όπου η εξουσία αρνείται να τη νομοθετήσει. Όταν λοιπόν – επιτέλους! – η ισονομία γίνει πια θεσμός της πολιτείας, αλλά και πάλι βρίσκεις το δίκιο σου, τότε αυτό είναι εκτροπή και θέλει ανάταξη.

Να’το λοιπόν το καλύτερο: αλλάξαμε το κριτήριο. Αυτό που πριν ήταν δεκτό, τώρα είναι απαράδεκτο. Κάναμε αγώνα για ένα νεο αυτονόητο – κοινοί άνθρωποι όπως εσυ κι εγώ. Φυσικά, οι πιο ισχυροί, πάντα θα βρίσκουν τρόπους για να παρακάμπτουν την ισονομία. Αυτό σημαίνει πως ο αγώνας ποτέ δεν τελειώνει. Αλλά τώρα πια, δεν ξεκινά απ’το μηδέν. Διότι ενώ η εξουσία μπορεί να λυγίσει έναν δικαστή, δεν μπορεί να λυγίσει το κριτήριο. Κανείς τους πια δεν τολμά να πει δημόσια αυτό που πιστεύει, «δεν δέχομαι την ισονομία». Προτιμά να είναι υποκριτής παρά να είναι κυνικός. Διότι κάπου φοβάται, κάπου συμμορφώνεται. Κι αυτό, είναι μια πρόοδος χειροπιαστή.

4. Ο κύκλος και το βέλος της ιστορίας.

Βλέπουμε, λοιπόν, ένα κύκλο κι ένα βέλος.

Τον κύκλο τον κινεί το θέλω που αναγεννιέται συνεχώς. Το κάθε μωρό που γεννιέται, θα γευθεί την κυριαρχία και θα γλυκαθεί. Αυτά τα μωρά, άλλα θα καταλήξουν στη μια, κι άλλα στην άλλη άκρη της τραμπάλας. Κι ο κύκλος δεν σταματά. Λέει ο Εκκλησιαστής: «Μια γενεά φεύγει και η άλλη έρχεται… Ανατέλλει ο ήλιος και δύει ο ήλιος… ό,τι έγινε, αυτό πάλι θα γίνει… και ό,τι συνέβη, ξανά θα συμβεί… και δεν υπάρχει τίποτε νεο υπό τον ήλιο».

Το βέλος το κινούν οι σπασμοί του κύκλου. Διότι ο κύκλος, κάθε τόσο μετακινεί κάποιο κριτήριο – δηλαδή το όριο που λέει, τι είναι απαράδεκτο και τι παραδεκτό. Και όταν το κριτήριο μετακινηθεί, ακόμα κι αν δεν γίνει νόμος, παραμένει ως ιδέα που θα ζει για πάντα, έστω ως μνήμη.

—–