iiiA. Οι στόχοι που έχουν σημασία

Το κεφάλαιο καλύπτει 3 θέματα:

1. Ποιός ελέγχει τα κριτήρια;
2. Τι έχει προτεραιότητα;
3. Η σημασία του κράτους.

.

Πρώτος στόχος είναι η πυξίδα που δείχνει τι είναι τάξη και τι εκτροπή. Ποιός την ελέγχει; Δεύτερος στόχος, να ξέρεις τι θα προτιμήσεις και τι θα θυσιάσεις, αν δεν μπορούν να ικανοποιούνται όλες οι ανάγκες. Και τρίτος στόχος, η σημασία που έχει το κράτους, για να υλοποιεί την ανάγκη των ανθρώπων για τάξη.

1. Ποιός ελέγχει τα κριτήρια;

Ο πρώτος στόχος είναι τα κριτήρια. Κατά πόσο επικρατούν τα δικά μας αυτονόητα; Δηλαδή οι αξίες της δικαιοσύνης, του σεβασμού και της ελευθερίας; Αν ναι, τότε ακόμα και οι επιστάτες της εκτροπής αναγκάζονται να τα λογαριάζουν – έστω στα λόγια. Οπότε πρόσεχε να επικρίνεις την πράξη και όχι τον άνθρωπο. Διότι το ίδιο πρόσωπο – επιχειρηματίας, πολιτικός, αστυνομικός, δάσκαλος, συνδικαλιστής, ιερέας – είναι ικανό για το χειρότερο ή για το καλύτερο.

Τα πιο επικίνδυνα κριτήρια είναι αυτά που φαίνονται ουδέτερα, όπως λ.χ. αυτά που  λέγονται «εξυγίανση», «απόδοση» ή «λειτουργικότητα». Για να καταλάβεις πόσο ύπουλα μπορούν να είναι, χρειάζεται ένα τράνταγμα, σαν αυτό που ένιωσα ένα όμορφο Αττικό απόγευμα, καθώς κατέβαινα τη Βασιλίσσης Σοφίας. Στο ύψος της Βουλής διέσχισα μια συγκέντρωση. Ηταν οι απολυμένοι της ΔΕΗ, οι υπεράριθμοι υπάλληλοι. Εκείνοι που εξ αιτίας τους είχαμε ακριβότερο ρεύμα από τους άλλους ευρωπαίους. Νάτες μπροστά μου οι ρουσφετολογικές προσλήψεις. Καλά να πάθουν, σκέφτηκα. Ας μέναν στα χωριά τους. Περνούσα ανάμεσά τους. Τριαντάρηδες, σαραντάρηδες, μερικοί με τις συζύγους και τα παιδιά τους, κοιτούσαν προς την Βουλή, ανήσυχοι. Τρείς γυναίκες συζητούσαν χαμηλόφωνα, ένα αγοράκι τσουλούσε χάμω το παιχνίδι του. Βάδιζα ανάμεσά τους και καθώς τους κοίταγα, άρχισα να νιώθω ντροπή. Αυτοί είναι οι άνθρωποι πίσω από τους αριθμούς. Βάλαν μια τάξη στη ζωή τους, φτιάξαν οικογένειες, ηρέμησαν τους γέρους τους. Κι ήθελα εγώ να τους τα φέρω άνω-κάτω. Με τρόμαζε η σκέψη ότι θα συνέχιζα να το θεωρώ σωστό, αν δεν είχα περάσει από δώ. Διέσχισα την συγκέντρωση αλλαγμένος, ένοχος.

Ο κόσμος είναι βάρκα ή τραπέζι;

Το ίδιο πράγμα μπορείς να το δείς αλλιώτικα, όχι γιατί εκείνο άλλαξε αλλά διότι κάτι άλλαξε σε σένα. Ενα μισοάδειο ή μισογεμάτο ποτήρι δεν είναι διαφορετικό. Αυτό που διαφέρει είναι η διάθεσή μου. Θα την εκφράσω διαλέγοντας τη μια ή την άλλη λέξη. Μού φάνηκε ξαφνικά επικίνδυνο το αυτονόητο «εξυγίανση» που μπήκε σε ξένα σπίτια να τα αναστατώσει. Ενιωθα παράξενα, βλέποντας την καρδιά μου να συντάσσεται με κείνους που ο νούς μου κατεδίκαζε, και να με κάνει σύμμαχο με τις οπισθοδρομικές δυνάμεις που τους υποστηρίζαν. Πώς καταφέραμε και βάλαμε σε μια ζυγαριά το κόστος τού ηλεκτρικού με την αξιοπρέπεια ετούτου και εκείνου που βλέπω μπροστά μου; Γιατί μου θέτεις έτσι το πρόβλημα; Σκεφτόμουν το παράδειγμα της σωσίβιας λέμβου που θα βουλιάξει αν μπεί κάποιος ακόμα. Αλλά και το αντίθετο παράδειγμα, του τραπεζιού που πάντα χωράει κάποιον ακόμα, αρκεί να στριμωχτούμε λίγο. Πώς να κρίνουμε τον κόσμο; Ως βάρκα ή ως τραπέζι;

Οταν έφτασα διακόσια μέτρα παρακάτω, είχα κάπως ηρεμήσει και προσπαθούσα να καταλάβω τι με αναστάτωσε. Τι είναι εκείνο που μ’έκανε ν’αντιδράσω έτσι; Δεν ήταν κάποιος συλλογισμός, ήταν μια συγκίνηση. Πώς ξαφνικά ένιωσα πως είναι ασήμαντα, αυτά που ταυτόχρονα έκρινα ως λογικά και αναγκαία; Από την μια πλευρά έβλεπα την ανάγκη να έχουμε υγιείς επιχειρήσεις. Από την άλλη, έβλεπα οικογένειες με το δικό τους σκοπό. Το μυαλό μου διάλεγε την μιά πλευρά και η καρδιά την άλλη. Ομως δεν ένιωθα αντίφαση. Κάτι μου έλεγε πως δεν ήμουν μπροστά σε αδιέξοδο. Μήπως επειδή τώρα έβλεπα ταυτόχρονα τις αντίθετες πλευρές τού ίδιου πράγματος;

Το ύπουλο κριτήριο της λειτουργικότητας

Μιά δυσλειτουργία (κόστος της ΔΕΗ) μπορεί να είναι η άλλη πλευρά μιάς λειτουργικότητας (εργασία γιά εκατοντάδες οικογένειες). Ομως μέχρι τότε, μόνο η μια μόνο πλευρά ήταν προφανής για μένα, της δυσλειτουργίας. Γιά να δώ την άλλη πλευρά, χρειάστηκε ν’αλλάξω διάθεση, άρα και κριτήρια. Μπήκα στην συγκέντρωση με ένα κριτήριο, την οικονομική απόδοση της χώρας, και βγήκα με ένα δεύτερο, την ισορροπία των ανθρώπων που την κατοικούν.

Από τότε, είμαι πιο προσεκτικός. Οταν ο ανυποψίαστος πολίτης ακούει μιά κριτική για κάποια κακώς κείμενα, και συμφωνεί, ξέρει ποιό κριτήριο υιοθετεί; Ρώτα τον – θα δείς ότι μάλλον είναι εκείνο της οικονομικής απόδοσης. Θύμισέ του ότι υπάρχει και μιά άλλη σκοπιά γιά να κρίνουμε τα πράγματα, εκείνη της ανθρώπινης ισορροπίας. Γνωρίζει σε ποιές αξίες ακουμπά το κριτήριο της απόδοσης, και σε ποιές της ισορροπίας; Τότε ίσως συνειδητοποιήσει, όπως και εγώ, ότι συχνά υποστηρίζει θέσεις που είναι αντίθετες με τις αξίες του.

Αυτό συμβαίνει διότι είχα δεχτεί ένα ύπουλο αυτονόητο. Το λεξιλόγιο της λειτουργικότητας που χρησιμοποιεί είναι ατελές, σαν να υπήρχε μόνο ο όρος «μισοάδειο ποτήρι» και ν’απουσίαζε από την γλώσσα το «μισογεμάτο». Το ατελές λεξιλόγιο της λειτουργικότητας το έχει διαμορφώσει ένα πνευματικό ρεύμα, που πιστεύει ότι εκφράζει μιάν αλήθεια προφανή και αυταπόδεικτη. Κι έτσι αυτό το αυτονόητο εμποδίζει τις κοινωνίες να διαλέγουν συνειδητά ποιά είναι η λειτουργικότητα που θέλουν.

Η λειτουργικότητα της Ύδρας

Όλα αυτά, τι σημαίνουν στην πράξη; Ας πάρουμε το παράδειγμα της Ύδρας. Εκεί, για να χτίσεις σπίτι, θα κουβαλήσεις το τσιμέντο με το μουλάρι, δυο σακιά στην κάθε διαδρομή. Και γιατί δεν το κουβαλάνε με φορτηγό ή με μπετονιέρα, πιο φτηνά και αποδοτικά; Διότι το απαγόρευσαν. Προτιμούν μιαν άλλη λειτουργικότητα: καλύτερα να υπάρχει εργασία για τους αγωγιάτες παρά να είναι φτηνότερα τα σπίτια.

Διαλέγεις τη «λειτουργικότητα» που θες: περισσότερο κέρδος ή περισσότερη απασχόληση; Βιομηχανία ή χειροτεχνία; Κερδοφόρα νοσοκομεία ή περισσότερους νοσηλευτές; Ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς ή περισσότερες δημόσιες υποδομές και καλύτερη κοινωνική πρόνοια; Αλλά τέτοιες επιλογές δεν είναι πάντα εφικτές διότι η κοινωνία που τις προτιμά, πρέπει να λογαριάζει τι κάνουν κι οι άλλες κοινωνίες, που σκέφτονται αλλιώτικα. Αν ξοδεύεις δίχως να παράγεις, τότε χρεώνεσαι· αλλά μέχρι πού θα σού δανείζει ο άλλος, και τι θα σού μένει να υποθηκεύσεις;

2. Τι έχει προτεραιότητα;

Ο δεύτερος στόχος είναι να υπάρχουν ξεκάθαρες προτεραιότητες. Διότι όταν συγκρούονται δυο αξίες, και δεν μπορούμε να τις ισορροπήσουμε, πρέπει να ξέρουμε γιατί θα προτιμήσουμε τη μια και θα θυσιάσουμε την άλλη. (Γι’αυτό το θέμα, υπάρχει ένα εξαιρετικό κείμενο του Βάτσλαβ Χάβελ που συγκρίνει το «Ναι» της Τσεχοσλοβακίας το 1938 με το «Όχι» της Ελλάδος το 1940 και εξηγεί γιατί πρέπει να προτιμάμε την αντίσταση στη βία απο την υποταγή, έστω κι αν επιφέρει ζημιές και συμφορές.)

Προτεραιότητα στα δημόσια ή τα ιδιωτικά αγαθά;

Αφού οι επιστάτες είναι αναπόφευκτοι, πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα στις δυο τους φύσεις: δημοσιοκεντρικοί ή κερδοκεντρικοί; Χρησιμοποιώ αυτούς τους όρους που δεν υπάρχουν (ακόμα) στο Google για ν’αποφύγω τα φορτισμένα δίπολα όπως λ.χ. «κρατισμός/πλουτοκρατία ή σοσιαλισμός/καπιταλισμός.

Η μεγάλη οικονομική κρίση του 2008-2009 έδειξε πως το κερδοκεντρικό σύστημα είναι ανίκανο να διαχειριστεί ομαλά την οικονομία. Αυτό δεν σημαίνει πως το δημοσιοκεντρικό τα καταφέρνει καλύτερα. Κι αυτό απέδειξε την ανικανότητά του. Η ιστορία δείχνει ότι και τα δυο συστήματα έχουν τάση να εκτρέπονται και ν’αθετούν τα όσα υπόσχονται. Οπότε, πρέπει να ρωτάμε, όχι ποιό είναι το καλύτερο, αλλά ποιό είναι το λιγότερο βλαβερό.

Και τα δυο περιέχουν καλές ιδέες κι ευγενείς αρχές. Και τα δυο μπορούν να οφελούν αλλά και να βλάπτουν. Και τα δυο χρειάζονται διαχειριστές, οργανωτές, ένα ειδικευμένο σώμα. Δηλαδή επιστάτες που, όπως και να τους βαφτίζουμε, υποκύπτουν εξ ίσου στον πειρασμό της κυριαρχίας, και μαθαίνουν να παρακάμπτουν κάθε έλεγχο για να χτίζουν τα φέουδά τους. Επιστάτες στο κερδοκεντρικό είναι οι «μάνατζερς» και στο δημοσιοκεντρικό οι «κατανεμητές».

Αυτό παράγει μιαν επικίνδυνη ασυμμετρία. Πιο εύκολα δυσπιστούμε απέναντι στους μάνατζερς παρά στους κατανεμητές. Διότι κατ’αρχάς, το κίνητρο για τους μεν είναι το κέρδος ενώ για τους δε το δημόσιο συμφέρον. Ευτελές το ένα, ευγενές το άλλο. Όμως στην πραγματικότητα, το βαθύτερο κίνητρο του επιστάτη είναι ο πόθος της κυριαρχίας και το προσωπικό συμφέρον – με τη διαφορά ότι αν κρύβεται πίσω απο ένα πέπλο ανιδιοτέλειας, αποδυναμώνει τη δυσπιστία. Αλλά τότε πώς να υπάρχει δημόσιος έλεγχος, ώστε ο επιστάτης να ελέγχεται και να λογοδοτεί; Αν είναι στο απυρόβλητο, αν αφοπλίζει την καχυποψία, τότε γίνεται πιο επικίνδυνος. Γι’αυτό, το μικρότερο κακό είναι το κερδοκεντρικό.

Κι όμως, πρέπει να προτιμήσουμε το δημοσιοκεντρικό. Παρ’όλο που δεν είναι το μικρότερο κακό, δίνει προτεραιότητα – ως θέμα αρχής – στα δημόσια πράγματα.

Δυσκολία για δυσκολία, ας διαλέξουμε την πιο μεγάλη. Ας αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα της γραφειοκρατίας και του παρεμβατισμού, όπου οι αρχές μπορούν να είναι σαφείς και οι κανόνες ξεκάθαροι, παρά τα προβλήματα που δημιουργεί ο επιχειρηματίας με τους νομικούς του που – ως θέμα αρχής – μελετάνε τους κανόνες που προστατεύουν την κοινωνία, για να βρίσκουν πώς να τους παραβιάζουν.

Προτεραιότητα στο ξεφούσκωμα των προσδοκιών.

Διότι ο λογαριασμός δεν βγαίνει, με τις γιγάντιες μέγγενες που συντρίβουνε τον κόσμο. Η πρώτη μέγγενη είναι στον πλανήτη: αυξάνουμε την ανάγκη για υλικά αγαθά ενώ ο πλανήτης δεν το αντέχει. Εδώ, ξέρουμε πού οδηγεί η εκτροπή, μιάς και την εξηγεί η οικολογική συνείδηση, που εξαπλώνεται ακόμα και στα νηπιαγωγεία.

Η δεύτερη μέγγενη είναι στην εργασία: μειώνουν τις ευκαιρίες για εργασία ενώ αυξάνουν την ανάγκη για εισόδημα. Αυτή η μέγγενη είναι πιο αόρατη και πιο τρομακτική. Το ένα της σαγόνι είναι οι προσδοκίες και το άλλο η παραγωγικότητα.

Τις προσδοκίες τις αυξάνει η βιομηχανία της βουλιμίας, δηλαδή η διαφήμιση, με τα είδη που απο περιττά γίνανε πρώτης ανάγκης – κινητό, θερμοσίφωνας, ορθοδοντικός, τηλεόραση, διακοπές, αυτοκίνητο, μόδα. Τέτοια είδη τα προωθούν γιγάντιες βιομηχανίες, ως υλικά αυτοδόμησης: «πάρε τούτο για να γίνεις καλύτερος άνθρωπος – ή έστω, για να μην είσαι παρακατιανός».

Την παραγωγικότητα την αυξάνει η εξέλιξη της τεχνολογίας και το επιχειρηματικό δαιμόνιο των ανθρώπων. Εκτοπίζει τους αγρότες που πάνε και γίνονται βιομηχανικοί εργάτες αλλά κι εκεί, τα εργοστάσια της μιας χώρας κλείνουν, διότι ανοίγουν άλλα με φτηνότερο εργατικό αλλού. Ώσπου να φτιάξουν εργοστάσια αυτόματα που θέλουν μόνο 3 ειδικευμένους μηχανικούς.

Έτσι, όλο και πιο πολύ, εργασία θα υπάρχει μόνο για τους πολύτιμους και τους φτηνούς. Για τους λίγους που είναι πολύ ειδικευμένοι και περιζήτητοι. Και για τους πολλούς που παρακαλάνε, «εκμεταλλεύσου με και δίνε ό,τι έχεις ευχαρίστηση». Αυτό κάνουν σήμερα οι μετανάστες που ξοδεύουν περιουσίες στους δουλέμπορους για να διασχίσουν τη Μεσόγειο, μήπως βρούν εργασία στην Ευρώπη. Αύριο θα συμβαίνει στους ίδιους τους Ευρωπαίους. Αν είσαι πολύτιμος, θα ζεις πλούσια. Κι αν είσαι φτηνός, θα ζεις φτωχικά. Όσο για τους υπόλοιπους… πόσες κομμώτριες θα χρειάζεται ο κόσμος και πόσους μικροπωλητές;

Έτσι απο τη μια πλευρά η μέγγενη φουσκώνει τα «θέλω» και από την άλλη μειώνει τα «μπορώ» των ανθρώπων. Αυτή την τραγική ασυνέπεια, την παράγει μια τετράγωνη λογική: αν όλα τα προϊόντα που κατασκευάζονται σήμερα χρειάζονται 100 μεροκάματα, πρέπει αύριο να φτιάχνουν περισσότερα, αλλά με 80 μεροκάματα. Αυτό είναι λογικό για την κάθε επιχείρηση αλλά είναι παράλογο για την οικονομία: πώς πιέζεις ταυτόχρονα για να ερεθίζεις τη ζήτηση και να μειώνεις το εισόδημα; Να τραβάς το ίδιο πρόσωπο ως πελάτη και να το διώχνεις ως εργαζόμενο; Μια τέτοια παράλογη λογική είναι σαν τα σχέδια του χαράκτη Έσερ (Escher). Δείχνουν ανέφικτα χτίσματα κι αυλάκια με νερό που τρέχει προς τα πάνω· αλλά αν κοιτάξεις το κάθε επιμέρους στοιχείο, θα δεις πως είναι σωστό.

Γι’αυτό, είναι λάθος ν’αφήνουμε αυτή την κατάσταση να τη ρυθμίζει η «ελεύθερη αγορά», διότι έτσι πάμε, με βεβαιότητα, προς μαζικά κινήματα απόγνωσης – δηλαδή φασισμούς – και σε πολέμους.

Φιλανθρωπία αντί δικαιοσύνη;

Αν δικαιοσύνη σημαίνει εργασία για όλους, τότε δεν είναι πάντα εφικτή. Αν η δικαιοσύνη απαντά στην αδικία, τότε η φιλανθρωπία απαντά στην ατυχία; Ή μήπως στην ανημποριά της δικαιοσύνης;

Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο, υπάρχουν σωστοί επιστάτες για να εξηγούν την πραγματικότητα; Να διορθώνουν την αδικία εκεί που είναι εφικτό; Ή να’χουν δίκαιους κανόνες για την διαχείριση της αδικίας; Να λένε την αλήθεια, πως η ισονομία δεν σε προστατεύει απο τη μετριότητά σου· πώς ζητάς να’χεις υψηλές προσδοκίες όταν δεν είσαι πολύτιμος; Αλλά και πώς να μειώσεις τις προσδοκίες όταν αυτές κατοικούν στο συναίσθημα, και δεν πέφτουν με την ευκολία που πέφτει το εισόδημα, αλλά ερεθίζουν την ψυχική σου πείνα; Με τέτοιες συνθήκες, ακόμα κι ο σωστός επιστάτης θα χρειαστεί να οργανώσει τη φιλανθρωπία: άρτο (για τη φυσική πείνα) και θεάματα (για την ψυχική).

Όμως είναι δίκαιη η διαχείριση της αδικίας, με άρτο και θεάματα; Ναι, διότι υπάρχουν και χειρότερα. Αυτοί που νιώθουν ψυχική πείνα, κι οργή που τους ξεφεύγει το όνειρο μιας καλύτερης ζωής, άνθρωποι που μπορούν ν’ασκούν την ψήφο και τη βία, προσφέρουν μια τεράστια ευκαιρία για μεγάλα κινήματα υποσχέσεων, φασιστικά, θρησκευτικά ή άλλα. Κινήματα που θα τα κινούν οι «θέλω κυριαρχία»: οι έμποροι ελπίδας και τετραγωνισμού του κύκλου. Που με τον πόλεμο – εμφύλιο ή άλλο – μπορούν να εκτονώνουν την ψυχική πείνα και ν’απορροφούν τα χέρια που περισσεύουν.

3. Η σημασία του κράτους.

Ας πούμε λοιπόν ότι κλονίστηκε η εκτροπή· τι θα μπει στο κενό; Μήπως ήδη ορμάνε οι σχηματισμοί της βίας, μαφίες και οπλαρχηγοί, καρτέλ και νονοί, που αδιαφορούν για τα κριτήρια; Δηλαδή κάτι χειρότερο;

Τι όμως μπορεί να τιθασεύσει αυτά τα μεγάλα θηρία; Τι ισότιμο «θηρίο του καλού»; Με την ίδια σκληρότητα, ατσάλι στο ατσάλι; Υπάρχει ένα μόνο: το κράτος, μ’αυτούς που ξέρουν να το κυβερνάνε, τους πολιτικούς με τα κόμματά τους.

Για το κράτος απέναντι στο χρήμα, σημειώνω εδώ την άποψη ενός βιομηχάνου που έφτιαξε έπαυλη για να παραθερίζει στις Σπέτσες. Τον ρώτησα τι χαρά του δίνει, όταν έχει το 80% της αγοράς, να στραγγαλίζει μια επαρχιακή βιοτεχνία για να κερδίσει ακόμα 0,2%. «Δε νιώθω χαρά. Τι με νοιάζει, 20 εκατομμύρια πιο πάνω ή πιο κάτω. Αλλά έχουμε βάλει διευθυντές στο τιμόνι και θέλουν να μάς εντυπωσιάζουν, όπως αυτός που καταστρέφει τους μικρούς. Ξεκίνησε χωριατόπαιδο κι είναι σήμερα ένας τοπ μάνατζερ που παράγει μεγάλα κέρδη. Αυτά θαυμάζει ο κόσμος. Μάς τρομάζει αυτό που κάνουμε, σαν ανεμότρατα που ρημάζει το βυθό για να μαζεύει ψάρια. Εδώ καταστρέψαμε την επαρχιακή βιοτεχνία που απασχολούσε τόσο κόσμο και τώρα προχωράμε σε άλλες χώρες όπου υπάρχουν ακόμα χιλιάδες μικροπαραγωγοί, για να τους κλείσουμε και να φάμε το δικό τους ψωμί. Αυτό ξέρουμε να κάνουμε· αυτό το εργαλείο έχουμε. Φτιάξαμε μια μηχανή και είμαστε αιχμάλωτοί της. Κοιτάμε να εξιλεωθούμε, κάνουμε δωρεές, εταιρική διακυβέρνηση. Τι θες, να το κλείσουμε; Θαρθεί άλλος, ίσως χειρότερος απο μάς. Μόνο το κράτος μπορεί να μάς επιβάλλει κανόνες. Γιατί δεν το κάνει εκεί που πιάνουν τόπο; Αλλά το υπουργάκι που κρατά ένα κομμάτι εξουσίας, προτιμά να μάς γλείφει ή να μάς εκβιάζει, για να οφεληθεί προσωπικά.»

Άρα τι μπορεί να γίνει, τον ρώτησα. Περίμενα ότι θα’λεγε «λιγότερο κράτος» όπως τόσοι άλλοι στη θέση του. Αλλά είπε κάτι που δεν το περίμενα. «Δεν φιλοδοξώ ν’αποδείξω πως εμείς είμαστε οι καλοί. Σού μιλώ σαν άνθρωπος που πονά τον τόπο του. Έχεις λοιπόν απο τη μια το κράτος και απο την άλλη τις επιχειρήσεις. Ποιός απο τους δυο μπορεί ν’αλλάξει πιο εύκολα νοοτροπία; Δεν είναι οι επιχειρήσεις, παρ’όλα όσα λέμε· μάς κατέχει η έμμονη ιδέα του κέρδους με κάθε θυσία, μια λογική φανατική και άκαμπτη, σαν αυτή που ανέφερες. Ενώ το κράτος έχει μεγαλύτερη αυτονομία και ελευθερία κινήσεων. Πιο εύκολα αλλάζει νοοτροπία για το καλύτερο. Το ίδιο και τα κόμματα. Είναι θεσμοί κοινωνικοί, όχι οικονομικοί· πατάνε σε μια ευρύτερη βάση. Δεν μπορούν να πούν όπως λέμε εμείς λ.χ. για τις απολύσεις ή τα λύματά μας, ότι είναι μια externality, δεν είναι δικό μας πρόβλημα αλλά κάτι έξω απο μάς, που πρέπει άλλος να το λύσει. Ποιός; Αυτός που καλούμε να μαζεύει τα σκατά μας, να μπαλώνει τις ζημιές μας, κι ύστερα το βρίζουμε…Δηλαδή το κράτος.»

—–