iiiΓ. Δυνάμεις της εκτροπής, αδυναμίες της ανάταξης

Το κεφάλαιο καλύπτει 5 θέματα:

1. Ακάθεκτη ενέργεια, ισχυρά κίνητρα.
2. Παραπλάνηση κι εξαγορά.
3. Υποκρισία της νομιμότητας.
4. Ειρωνικές αναστολές: η προστασία τους!
5. Ποίμνιο και υπήκοοι.

.

Η πρώτη και κυριότερή τους δύναμη είναι ότι πέτυχαν την εκτροπή. Κατέχουν τους μοχλούς της εξουσίας. Ελέγχουν τους θεσμούς της πολιτείας και πλάθουν τις ταυτότητες με τις δικές τους αντιλήψεις. Γι’αυτό, θα μπορούσε αυτό το κεφάλαιο να έχει τίτλο «Εγχειρίδιο για τη διατήρηση της εξουσίας».

1. Ακάθεκτη ενέργεια, ισχυρά κίνητρα.

Η πρώτη και κυριώτερή τους δύναμη είναι κάτι αξιοθαύμαστο: η τεράστια ενέργεια που ξοδεύουν. Μπορεί να’ναι σε συμβούλιο ή διαδήλωση, σε καυγά ή συζήτηση, σε μια συνέλευση που πρέπει να λάβει αποφάσεις – παντού ξεχωρίζουν αυτοί με την πιο μεγάλη αντοχή. Εσύ μπορεί να’χεις επιχειρήματα που θέλουν λογική εξέταση· αλλά η μπουλντόζα είναι κι αυτή επιχείρημα. Αν χάσει, δεν έχει πια λόγο ύπαρξης, δεν αξίζει πια τίποτε. Ενώ αν εσύ χάσεις, χάνεις ένα επιχείρημα. Δεν έχετε τα ίδια κίνητρα. Γι’αυτήν η εξουσία δεν είναι ένα μέσον, αλλά ο κύριος της σκοπός. Τι σόι όπλο είναι ο λόγος απέναντι στο ατσάλι; Πείσμα για πείσμα, η μπουλντόζα γαντζώνεται και επικρατεί. Εκτός αν είσαι έτοιμος να πολεμήσεις με τα δικά του όπλα…

2. Παραπλάνηση κι εξαγορά.

Κάτι που εντυπωσιάζει, μ’αυτούς που κατέχουν δημόσια αξιώματα – δηλαδή εξουσία – είναι πόσο προβάλλουν τις πράξεις που τους κολακεύουν και πόσο κρύβουν εκείνες που δείχνουν αποτυχία, εγωϊσμό, συμφέρον, μικρότητα, κακοδιαχείριση κλπ. Θα πεις, είναι ανθρώπινο· και ποιός δεν το κάνει; Όμως αυτό ισχύει για μια ηθοποιό, έναν τραγουδιστή, μια προσωπική επιχείρηση – δική του είναι, ό,τι θέλει κάνει. Αλλά η δημόσια εξουσία πρέπει ν’ασκείται στη λιακάδα και όχι στο σκοτάδι.

Πώς θ’αποφύγει να δίνει λογαριασμό; Θα κάνει μια λογοδοσία που θολώνει τα νερά. Λέει και ξαναλέει τις λέξεις εντιμότητα και διαφάνεια, τόσο πολύ, που ξεχνάς ότι βγάζει το συμπέρασμα για πάρτη σου, ενώ θα μπορούσε να σού περιγράψει επεισόδια, περιπτώσεις και συγκρούσεις που να δείχνουν πώς αναζήτησε τη διαφάνεια και πώς απέφυγε τη διαφθορά.

Το οπλοστάσιο της παραπλάνησης, πλάι στη συσκότιση, την ασάφεια και τη σύγχυση, διαθέτει και δυο υπέροπλα: τη σοφιστεία και τη διάθλαση. Σοφιστεία: να επικαλούνται κανόνες Α και να εφαρμόζουν κανόνες Β, ενώ σού ζητούν να σέβεσαι τους κανόνες Α που αυτοί παραβιάζουν. Η διάθλαση είναι πιο επιδέξια. Διάθλαση είναι να μη βλέπεις κάτι εκεί όπου βρίσκεται. Για παράδειγμα, όταν δεν φαίνονται αυτοί που πραγματικά ασκούν την εξουσία. Ή ακόμα, στις εκλογές, να προσφέρουν επιλογές που δείχνουν πως διαφέρουν, ενώ είναι ίδιες. Ή αν στριμωχτούν, να στρέψουν αλλού την προσοχή, λ.χ. με μια εθνική περιπέτεια: η πατρίδα κινδυνεύει, μπείτε όλοι στη σειρά.

Η εξαγορά είναι μια απο τις πιο εύκολες μεθόδους. Δεν χρειάζεται χρήμα όταν αφορά τη δίψα για εξουσία και διάκριση. Ένας πικραμένος βουλευτής, λέει για τη διαδρομή στη Μερσεντές του υπουργού: «μπροστά το περιπολικό με τη σειρήνα ν’ανοίγει το δρόμο, στο πλάι δυο μοτοσυκλέτες να ουρλιάζουν, οι περαστικοί να’χουν χαζέψει, ένιωθα παντοδύναμος.» Ο παλιός αντιστασιακός Βάτσλαβ Χάβελ, λέει πως άρχισε να νιώθει ότι διαφθείρεται, όταν ανέλαβε ως πρόεδρος της χώρας: με μεταχειρίζονται ως κάποιον διακεκριμένο, πολύ σπουδαίο, κι αμέσως τους δικαιολογούσα. Γιατί να τρέχετε στον οδοντίατρο, αφού έχετε τόσες κρατικές υποθέσεις που εκκρεμούν; Οπότε μού φέρνουν τον οδοντίατρο στο προεδρικό μέγαρο. Δεν ήμουν πια ένας κοινός θνητός.

3. Υποκρισία της νομιμότητας.

«Για στάσου, ρωτάς, αυτή η εκτροπή είναι δικτατορία; Ήρθε με το ζόρι; Αν είναι τόσο βλαβερή όσο λες, γιατί δεν τη διώχνουμε στις εκλογές που έχουμε κάθε τόσο;»

Η εκτροπή δεν ήρθε με τη βία, σαν πληγή, αλλά πονηρά σαν μόλυνση. Δεν είπε εξ αρχής: έχουμε δυο επιλογές, τον ομαλό δρόμο “Α” και την εκτροπή “Β”. Είπε πως ακολουθεί τον δρόμο “Α” και πως τον βελτιώνει. Έτσι φανέρωσε μια αδυναμία στους θεσμούς, ότι ξέρουν οι φύλακές τους πώς να τους καταλύουν απο μέσα. Όπως λειτουργούνε τώρα, επιτρέπουν σε μια ολιγαρχία να εκλέγεται νόμιμα και να διατηρείται μόνιμα, αρκεί να τηρεί τα προσχήματα.

Άρα πώς ν’απομακρύνεις αυτή τη νομότυπη ολιγαρχία; Δεν θέλει να σού δίνει τέτοια επιλογή. Ελέγχει τη συμπολίτευση, ελέγχει και την αντιπολίτευση. Αν δεν αφήνει να εκφραστεί άλλη ρεαλιστική πρόταση εξουσίας, τότε οι εκλογές είναι τυπικά άψογες και στην ουσία κοροϊδία. Αλλά δεν τολμά να τις καταργήσουν ανοιχτά, κι έτσι μπορεί ο συσχετισμός δυνάμεων ν’αλλάξει εις βάρος της ώστε να γίνει ανάταξη της εκτροπής.

4. Ειρωνικές αναστολές: η προστασία τους!

Θεμέλιο μιας ομαλής σχέσης, ανάμεσα στους ανθρώπους, είναι η εμπιστοσύνη: πως είσαι αυτός που φαίνεσαι, πως δεν κρύβεις τις προθέσεις σου, πως μπορούν άφοβα να σού δώσουν τα κλειδιά τους· δηλαδή πως είσαι προβλέψιμος. Δείχνοντας εμπιστοσύνη, ο άλλος αφοπλίζεται, κοιμάται ήσυχος. Άν όμως σού έχουν εμπιστοσύνη κι εσύ τους κάνεις ζημιά, τότε είσαι προδότης κι αποστάτης, καταδότης, χαφιές, ρουφιάνος και Ιούδας.

Αυτές είναι βαριές εκφράσεις διότι αφορούν πράξεις που τις κάνει ο «κακός» για να βλάψει τον «καλό». Πράξεις ενός που είναι ηθικά κατώτερος, απέναντι στον ηθικά ανώτερο, του Εφιάλτη στο Λεωνίδα, του Ιούδα στο Χριστό.

Όμως τι συμβαίνει αν αντιστραφούν οι ρόλοι; Αν ο Λεωνίδας παγιδεύσει τον Εφιάλτη, είναι προδότης; Αν ο τίμιος καταγγείλει τον κλέφτη, είναι ρουφιάνος; Ας έρθουμε στα τωρινά. Έχουμε επιστάτες που ζήτησαν την εμπιστοσύνη μας, Τους τη δώσαμε. Και τώρα που γαντζώθηκαν γερά, την προδίδουν. Αλλά το ηθικό σου κριτήριο έχει τόση δύναμη, που δεν σου’ρχεται να προδώσεις τον προδότη. Είσαι συνεργάτης του, σιχαίνεσαι αυτά που κάνει, αλλά δεν βγαίνεις να τα καταγγείλεις, για να μη σε πουν ρουφιάνο. Κι έτσι, ειρωνικά, η αναστολή που δεν τον εμπόδισε να προδώσει τους πάντες, σ’εμποδίζει τώρα να γκρεμίσεις τον προδότη. Δύναμή του, οι αναστολές σου!

Είναι άγριο το στρίμωγμα κι απλή η λύση: κοίτα τη ζημιά που προκαλεί ο ένας και ο άλλος δρόμος. Στη μια ζημιώνονται χιλιάδες αθώοι που τού δείξανε εμπιστοσύνη. Και στην άλλη ζημιώνεται αυτός που τους προδίδει.

5. Ποίμνιο και υπήκοοι.

Απο σένα, τι ζητά η εκτροπή; Συμμόρφωση. Έλα στη θέση τους: «Χρειαζόμαστε υπηκόους. Ποίμνιο. Να βλέπουν ως αυτονόητα, αυτά που μάς συμφέρει. Τα θέλω τους, να μάς εξυπηρετούν. Γλυκά και ήρεμα. Αλλά να’χουμε και το λουρί: να είναι καταναλωτές και χρεωμένοι, επισφαλείς κι αβέβαιοι για το μέλλον».

Ένας παλιός και δοκιμασμένος τρόπος για να συμμορφώνεσαι προς την εξουσία, είναι η βια και ο φόβος. Μια ακραία εφαρμογή ήταν η «Ιερά Εξέταση» που ήθελε να ελέγχει και όσα σκεφτόσουν. Σκοπός είναι να νιώθεις πως υπάρχει παντού ένα άγρυπνο μάτι, και ν’αποφεύγεις τις κακές σκέψεις. Ο συνηθισμένος μηχανισμός της συμμόρφωσης είναι ένα σώμα ελεγκτών, λ.χ. μυστική αστυνομία, που μάς τη δείχνει πώς λειτουργεί, μια συναρπαστική γερμανική ταινία, «Η ζωή των άλλων».

Τη βία και το φόβο την επιβάλλουν οι ελεγκτές, λ.χ. μια ιεραρχία θρησκευτική, αστυνομική ή στρατιωτική. Ενώ με τον αυτόματο πιλότο, δεν υπάρχουν ελεγκτές, αλλά σπορείς που τον εμφυτεύουν στις αντιλήψεις. Ο αυτόματος πιλότος περιέχει το δικό τους χάρτη, για να βλέπεις τα πράγματα όπως αυτοί το θέλουν, και τη δική τους πυξίδα, για να κρίνεις με τα δικά τους κριτήρια. Έτσι οι σπορείς σε βάζουν να κατευθύνεις τον εαυτό σου. Αυτό το σκοπό έχει η αγωγή, η προπαγάνδα, η διαφήμιση, το θέατρο που παίζουνε τα μέσα ενημέρωσης: να φυτέψει τον ελεγκτή στη συνείδησή σου και να νιώθεις πως είναι κάτι δικό σου. Τα παράσιτα εμφυτεύματα γίνονται δεύτερη φύση. Δεν έχεις παρά να δεις πώς διαδίδεται μια μόδα ή ένα λεξιλόγιο. Έτσι, ο ιδανικός υπήκοος νιώθει ελεύθερος, διότι δεν μπορεί να δει τα δεσμά του.

Ένας ειρηνικός τρόπος συμμόρφωσης είναι η ανασφάλεια. Να φοβάσαι μην απολυθείς, μη δυσκολευτείς να ξαναβρείς δουλειά, ενώ σού είναι απαραίτητο να’χεις μισθό ή μεροκάματο, για να καλύπτεις τις ανάγκες σου και να στηρίζεις τους δικούς σου. Αλλά δεν έχεις την ανάγκη τους μόνο για εργασία. Διότι δελεάζεσαι να βελτιώσεις τη ζωή σου με δανεικά λεφτά, κι έτσι χρεώνεσαι με γραμμάτια, δόσεις και κάρτες.

Έτσι, η συμμόρφωση έχει πολλούς συμμάχους που τη βοηθάνε. Απ’όλους, ο πιο αόρατος είναι η γλύκα της εξάρτησης. Αυτή τη μαγική σχέση την εξήγησε επιστημονικά ένα πείραμα του ψυχολόγου Στάνλεϋ Μίλγκραμ, που θέλησε να δει μέχρι πού φτάνει η υπακοή των ανθρώπων. Αν δεχτείς κάποιον ως αρχηγό, έδειξε, τον αφήνεις να καθοδηγεί τις πράξεις σου – να σε κάνει ακόμα και βασανιστή – διότι του εκχωρείς τη δύναμη να ορίζει αυτός, τι είναι σωστό για σένα. Το ίδιο πείραμα κάνουν κι οι πολιτικοί ψυχολόγοι όπως Μπλερ και Σαρκοζύ, ή Μπους και Μπερλουσκόνι. Τούς δίνεις την αφοσίωσή σου, αφήνεσαι στην κρίση τους, νιώθεις σιγουριά, εμπιστοσύνη, δείχνεις αβίαστα ότι τους προτιμάς.

Όμως, παρ’όλα αυτά τα μέσα συμμόρφωσης, κάποιες στιγμές ο υπήκοος νιώθει το ποτήρι να ξεχειλίζει. Επειδή εδω υπάρχει κίνδυνος να συσσωρευτεί η οργή, οι επιστάτες της εκτροπής ευνοούν την ακίνδυνη εκτόνωση. Μπορεί να την στρέφεις προς τα μέσα, με το στρες, το πιοτό, το ηρεμιστικό ή το ναρκωτικό, όπου ξεσπάς ακίνδυνα γι’αυτούς. Μπορεί και προς τα έξω, με τη βαβούρα, τη καταγγελιά, την ασχολία με συμπτώματα και σύμβολα, όπου ξεθυμαίνεις κι ανακουφίζεσαι.

—–